راهنمای سفر به شهر باستانی تئوتیئواکان (Teotihuacan) - مجری سفرهای گردشگری

به گزارش مجری سفرهای گردشگری:  

تاریخچه: ظهور، رازگشایی و سقوط یک کلان‌شهر

تاریخ تئوتیئواکان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، زیرا ساکنان اصلی آن هیچ سند مکتوبی از خود به جای نگذاشته‌اند و هویت قومی آن‌ها همچنان موضوع بحث است. درک امروزی ما از این شهر، حاصل بیش از یک قرن کاوش‌های باستان‌شناسی است که به تدریج تصویری پیچیده‌تر از این تمدن را آشکار کرده است.

بنیان‌گذاران مرموز و نظریه‌های شکل‌گیری (حدود 600 تا 100 پیش از میلاد)

با وجود دهه‌ها تحقیق، هویت قومی و خاستگاه جغرافیایی بنیان‌گذاران اصلی شهر همچنان یک راز است. با این حال، باستان‌شناسان بر اساس شواهد موجود چندین نظریه اصلی را مطرح کرده‌اند:

• مهاجران از کویکویلکو (Cuicuilco): یکی از قوی‌ترین نظریه‌ها، رشد سریع تئوتیئواکان را به مهاجرت گسترده مردم از شهر رقیب، کویکویلکو، در جنوب دره مکزیک مرتبط می‌داند. فوران آتشفشان شیتله (Xitle) در حدود قرن اول پیش از میلاد، این پناهندگان را به سمت دره تئوتیئواکان سوق داد و آن‌ها دانش شهرسازی و کشاورزی خود را به این منطقه آوردند.
• خاستگاه پوئبلا-تلاسکالا: شواهد فزاینده‌ای به منطقه پوئبلا-تلاسکالا به عنوان خاستگاه احتمالی بخشی از نخبگان یا بنیان‌گذاران اصلی اشاره دارد. سبک معماری نمادین تئوتیئواکان، یعنی «تالود-تابلرو»، پیش از ظهور در این شهر، در آن منطقه رواج داشته است. این امر نشان می‌دهد که معماران و شاید حاکمان اولیه، این سنت فرهنگی را با خود به دره تئوتیئواکان آورده‌اند.
• ائتلافی از گروه‌های مختلف (محتمل‌ترین سناریو): امروزه بیشتر محققان معتقدند که تئوتیئواکان از همان ابتدا توسط یک گروه قومی واحد ساخته نشده، بلکه حاصل ائتلاف و گرد هم آمدن گروه‌های مختلف از سراسر مرکز مکزیک بوده است. تحلیل‌های ژنتیک باستانی نیز این ایده را تقویت می‌کند و نشان می‌دهد که جمعیت شهر با وجود داشتن ریشه‌های عمیق در مرکز مکزیک، از تنوع ژنتیکی بالایی برخوردار بوده است.

دوران اوج و شکوه

اوج قدرت و نفوذ تئوتیئواکان به نیمه اول هزاره یکم میلادی (بین سال‌های 100 تا 650 میلادی) بازمی‌گردد. در این دوره، این شهر به بزرگ‌ترین و پیشرفته‌ترین کلان‌شهر قاره آمریکا و یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان تبدیل شد. جمعیت آن در دوران اوج بین 125,000 تا 150,000 نفر تخمین زده می‌شود. تئوتیئواکان یک مرکز قدرتمند تجاری، مذهبی و فرهنگی بود که نفوذ آن در سراسر آمریکای میانه، از شمال مکزیک تا سایت‌های باستانی مایاها مانند تیکال در گواتمالا، گسترش یافته بود.

تاریخچه بازکشف و کاوش‌های باستان‌شناسی

درک ما از این کلان‌شهر به طور پیوسته با پیشرفت علم باستان‌شناسی تکامل یافته است:

• کاوش‌های اولیه (قرن 19): اولین بررسی‌های علمی در سال 1864 و اولین حفاری‌ها در سال 1884 انجام شد. کاشفانی مانند دزیره شارنی با استفاده از عکاسی (دهه 1850-1880) و ویلیام هنری هولمز با طراحی‌های دقیق (1884)، اولین تصاویر مستند را از این ویرانه‌ها ثبت کردند.
• لئوپولدو باترس (اوایل قرن 20): در آستانه صدمین سالگرد استقلال مکزیک (1910-1905)، لئوپولدو باترس مسئولیت مرمت هرم خورشید را بر عهده گرفت. روش‌های او، از جمله استفاده از دینامیت و افزودن خودسرانه طبقه پنجم به هرم، امروزه به شدت مورد انتقاد است، اما کار او توجه جهانی را به این سایت جلب کرد.
• مانوئل گامیو و رویکرد علمی (دهه 1920): مانوئل گامیو، پدر انسان‌شناسی مدرن مکزیک، رویکردی چندرشته‌ای را معرفی کرد. پروژه او "جمعیت دره تئوتیئواکان" (1922) نه تنها به باستان‌شناسی، بلکه به محیط زیست و جوامع معاصر نیز می‌پرداخت و با استفاده از چینه‌شناسی، استانداردهای جدیدی برای تحقیقات علمی بنا نهاد.
• پروژه نقشه‌برداری رنه میلون (دهه 1960): بزرگترین جهش در درک ما از تئوتیئواکان با "پروژه نقشه‌برداری تئوتیئواکان" به رهبری رنه میلون رخ داد. این پروژه با استفاده از عکاسی هوایی و بررسی‌های میدانی، نقشه کاملی از شهر به وسعت 20 کیلومتر مربع تهیه کرد و ثابت نمود که تئوتیئواکان نه یک مرکز تشریفاتی صرف، بلکه یک کلان‌شهر واقعی با هزاران مجتمع آپارتمانی بوده است. این نقشه بنیان تمام تحقیقات مدرن در مورد شهرسازی و جمعیت‌شناسی شهر شد.
• لیندا مانیزانیلا و تحقیقات چندرشته‌ای (دوران معاصر): لیندا مانیزانیلا با استفاده از فناوری‌های نوین مانند تحلیل‌های ایزوتوپی (استرانسیم و اکسیژن) بر روی بقایای اسکلتی، ماهیت چندفرهنگی شهر را به طور قطعی ثابت کرد. تحقیقات او در محله‌هایی مانند "تئوپانکازکو" نشان داد که بسیاری از ساکنان، از جمله نخبگان میانی، مهاجرانی از مناطق دوردست بوده‌اند.

افول و متروکه شدن: راز یک سقوط ناگهانی

در حدود سال‌های 550 تا 650 میلادی، بخش‌های بزرگی از شهر، به‌ویژه بناهای اصلی و معابد، غارت و به آتش کشیده شدند. دلایل دقیق این سقوط مشخص نیست، اما محتمل‌ترین فرضیه ترکیبی از عوامل مختلف است:

• شورش داخلی (قوی‌ترین فرضیه): مشاهدات رنه میلون نشان داد که تخریب و آتش‌سوزی به طور هدفمند بر کاخ‌های نخبگان و مراکز اداری مانند کاخ شالا در امتداد خیابان مردگان متمرکز بوده، در حالی که محله‌های مسکونی مردم عادی آسیب چندانی ندیده‌اند. این الگوی تخریب گزینشی به قیامی خشونت‌آمیز از سوی طبقات فرودست یا نخبگان میانی علیه طبقه حاکم مرکزی اشاره دارد.
• بحران زیست‌محیطی: شواهدی از وقوع خشکسالی‌های شدید و طولانی‌مدت در حدود سال‌های 535 تا 536 میلادی وجود دارد. این بحران می‌توانست منجر به قحطی، بی‌ثباتی اجتماعی و تشدید تنش‌هایی شود که به شورش داخلی ختم شد.
• تهاجم خارجی: اگرچه شهر فاقد دیوارهای دفاعی مستحکم بود، اما شواهد کمی برای این فرضیه وجود دارد و الگوی تخریب، بیشتر به یک درگیری داخلی اشاره دارد.

پس از این رویداد، شهر به تدریج متروکه شد، اما هرگز به طور کامل فراموش نشد.

جهان‌بینی، معماری و ساختار شهری: طرحی از کیهان

جهان‌بینی تئوتیئواکان عمیقاً با کیهان‌شناسی و نیروهای طبیعت گره خورده بود و این باورها مستقیماً در طراحی دقیق و مهندسی‌شده شهر تجلی یافته‌اند. شهر بر اساس یک طرح شبکه‌ای دقیق و با جهت‌گیری نجومی ساخته شده بود که نشان از دانش بالای سازندگان آن در شهرسازی و نجوم دارد.

پانتئون خدایان: قدرت‌های آسمانی

پانتئون خدایان این تمدن تحت سلطه سه خدای اصلی قرار داشت که پرستش آن‌ها برای تضمین نظم کیهانی و بقای شهر حیاتی بود:

• الهه بزرگ (Great Goddess): به عنوان ایزدبانوی اصلی، با آب، باروری، زمین و حتی خلقت مرتبط بود. تصاویر او، اغلب با یک головной убор پرنده و آویز بینی، در نقاشی‌های دیواری و آثار هنری سراسر شهر، به ویژه در هرم ماه، یافت شده است. هرم ماه به عنوان مکانی برای برگزاری مراسم به افتخار این الهه قدرتمند عمل می‌کرد.
• خدای طوفان (Storm God): این ایزد که بعدها توسط آزتک‌ها «تلالوک» نامیده شد، خدایی مهم و مرتبط با باران، جنگ و قدرت بود. او اغلب با چشمانی حلقه‌دار به تصویر کشیده می‌شد و حضورش در کنار کتسالکوآتل در معبد مار پرنشان، بر اهمیت او در پانتئون تأکید دارد.
• کتسالکوآتل (Quetzalcoatl) یا مارِ پَرنشان: این ایزد که با باد، دانش و خلقت پیوند داشت، یکی از نخستین تجلی‌های خود را در تئوتیئواکان یافت. معبد کتسالکوآتل در مجموعه «سیودادلا» (ارگ) با سرهای سنگی باشکوه این خدای خزنده تزئین شده است.

طرح شهری کیهانی و جهت‌گیری نجومی

این باورهای مذهبی، طرح‌ریزی شهری تئوتیئواکان را به یک نقشه کیهانی تبدیل کرده بود. خیابان اصلی، موسوم به «خیابان مردگان»، و هرم‌های بزرگ خورشید و ماه، همگی بر اساس رویدادهای مهم کیهانی مانند انقلابین (solstices) و تقویم آیینی 260 روزه مزوآمریکا جهت‌گیری شده‌اند. تحقیقات نشان می‌دهد که هرم ماه به عنوان محور اصلی جهت‌گیری نجومی شهر عمل می‌کرده و رأس‌های آن با طلوع خورشید در انقلاب تابستانی و غروب آن در انقلاب زمستانی هم‌تراز است. این هم‌ترازی دقیق، نمایانگر دانش عمیق تئوتیئواکانی‌ها از نجوم و تلاش آن‌ها برای بازآفرینی نظم کیهانی بر روی زمین بود.

بناهای یادمانی و سبک طالود-تابلرو

• خیابان مردگان (Avenue of the Dead): محور اصلی شهر، خیابانی عریض به طول تقریبی 4 کیلومتر است که از شمال به جنوب امتداد دارد. آزتک‌ها قرن‌ها بعد این خیابان را "میکوآلتی" یا "خیابان مردگان" نامیدند، زیرا به اشتباه تصور می‌کردند سکوهای اطراف آن مقبره پادشاهان است.
• هرم خورشید (Pyramid of the Sun): این هرم عظیم، بزرگ‌ترین بنای تئوتیئواکان و سومین هرم بزرگ جهان است. ارتفاع آن به بیش از 65 متر می‌رسد و حدود سال 200 میلادی ساخته شده است.
• هرم ماه (Pyramid of the Moon): در انتهای شمالی خیابان مردگان، هرم ماه با ارتفاع حدود 46 متر قرار دارد. این هرم یک مرکز مهم برای برگزاری مراسم مذهبی و قربانی‌های انسانی و حیوانی بود.
• سبک معماری طالود-تابلرو (Talud-Tablero): شاخص‌ترین ویژگی معماری تئوتیئواکان، سبکی به نام «طالود-تابلرو» است. این سبک که از یک بخش شیب‌دار (طالود) و یک پنل عمودی (تابلرو) تشکیل شده، به امضای فرهنگی و سیاسی این تمدن تبدیل شد.

زندگی در سایه اهرام: جامعه، فرهنگ و قدرت

شواهد باستان‌شناسی تصویری از یک جامعه پیچیده، مذهبی، چندفرهنگی و با ساختار حکومتی منحصربه‌فرد را ترسیم می‌کند.

حکومت: راز یک شورای اشتراکی و کاخ شالا

برخلاف تمدن‌های دیگر آمریکای میانه مانند مایاها، در تئوتیئواکان هیچ تصویر مشخصی از یک پادشاه واحد یا مقبره‌های سلطنتی باشکوه یافت نشده است. این فقدان، باستان‌شناسان را به سوی نظریه «حکومت شورایی» یا «حکومت جمعی» سوق داده است. بر اساس این نظریه، شهر توسط شورایی از نخبگان یا نمایندگان خاندان‌های قدرتمند اداره می‌شد. شواهد کلیدی برای این نظریه از کاخ شالا (Xalla Palace)، یک مجموعه وسیع و مجلل واقع بین هرم‌های خورشید و ماه، به دست آمده است :

• ساختار چهاربخشی: میدان اصلی کاخ شامل چهار محوطه مرتفع و هم‌اندازه است که هر یک در یک جهت اصلی قرار گرفته و به دور یک معبد مرکزی ساخته شده‌اند. این ساختار که برابری و تقسیم قدرت را تداعی می‌کند، قویاً از ایده یک شورای حاکم (احتمالاً متشکل از چهار عضو) به جای یک پادشاه مستبد حمایت می‌کند.
• ارتباط با خدایان: هر یک از این چهار بخش دارای عناصر شمایل‌نگاری مرتبط با خدایان مختلفی بوده است که نشان می‌دهد حاکمان مشترک احتمالی، هر کدام با یک ایزد خاص در ارتباط بوده‌اند.
• مرکز نخبگان و صنعتگران: شالا نه تنها محل سکونت و تصمیم‌گیری نخبگان، بلکه مرکزی برای صنعتگران ماهر مانند سنگ‌تراشان، نقاشان و جواهرسازان نیز بوده است.

آیین‌های قربانی: ابزار حفظ قدرت سیاسی

آیین‌های قربانی، بخش تاریک اما جدایی‌ناپذیر جهان‌بینی و سیاست در تئوتیئواکان بود. این مراسم که شامل قربانی کردن انسان و حیوانات در مقیاس وسیع بود، اهداف چندگانه‌ای را دنبال می‌کرد: خشنود ساختن خدایان، تقدیس بناهای یادبود و مهم‌تر از همه، نمایش قدرت دولت و ایجاد هیبت و وفاداری در میان مردم. شواهد باستان‌شناسی از این آیین‌ها تکان‌دهنده است:

• هرم مار پرنشان: در زیر این هرم، بقایای بیش از 200 جنگجو کشف شده است که بسیاری از آنها با دست‌های بسته از پشت و با گردنبندهایی از فک انسان به عنوان غنائم جنگی، به صورت آیینی دفن شده بودند.
• هرم ماه: در این هرم نیز تدفین‌های متعددی از قربانیان انسانی و حیوانات درنده مانند جگوار، پوما، گرگ و عقاب طلایی یافت شده است که به عنوان بخشی از مراسم تقدیس بنا انجام گرفته بود.این قربانی‌های دسته‌جمعی، که اغلب شامل جنگجویان اسیر بودند، نمایش‌های عمومی قدرتی بودند که توسط دولت سازماندهی می‌شدند تا سلطه و کنترل خود را بر جمعیت چندقومیتی شهر و مناطق تحت نفوذ تثبیت کنند.

زندگی در مجتمع‌های مسکونی

اکثر جمعیت تئوتیئواکان، از نخبگان ثروتمند گرفته تا صنعتگران، در بیش از 2000 مجتمع آپارتمانی مستحکم و خوش‌ساخت زندگی می‌کردند. این مجتمع‌ها مراکز اصلی زندگی اجتماعی، اقتصادی و مذهبی شهر بودند. هر مجتمع توسط دیوارهای بلند و بدون پنجره احاطه شده بود و تنها یک ورودی داشت که به یک حیاط مرکزی با یک محراب کوچک باز می‌شد. این مجتمع‌ها همچنین مراکز پرجنب‌وجوش تولید اقتصادی با کارگاه‌های تخصصی برای تولید ابزارهای ابسیدین و سفال بودند.

نقاشی‌های دیواری: پنجره‌ای به جهان‌بینی تئوتیئواکان

نقاشی‌های دیواری (فرسکو) که بر روی دیوارهای گچی مجتمع‌های مسکونی کشیده شده‌اند، غنی‌ترین منبع اطلاعاتی ما درباره زندگی، اساطیر و جامعه تئوتیئواکان هستند. این نقاشی‌ها با رنگ‌های روشن و خطوط تیره بر روی پس‌زمینه‌ای عمدتاً قرمز کشیده می‌شدند. مشهورترین این نقاشی‌ها در مجتمع تپانیتلا (Tepantitla) قرار دارد که "الهه بزرگ تئوتیئواکان" را در دنیایی سرسبز و پرآب به تصویر می‌کشد.

شهری جهان‌وطن: محله‌های قومی

تئوتیئواکان یک کلان‌شهر چندفرهنگی بود که میزبان مهاجرانی از مناطق مختلف آمریکای میانه بود. کاوش‌ها "محله اواخاکا" متعلق به مهاجران زاپوتک را با مقبره‌های سنگی و سفال‌های متمایزشان شناسایی کرده‌اند. تحقیقات لیندا مانیزانیلا با استفاده از تحلیل‌های ایزوتوپی به طور قطعی ثابت کرد که ساکنان محله‌های مختلف، مهاجرانی از سواحل خلیج مکزیک، منطقه اوآخاکا و غرب مکزیک بوده‌اند.

میراث ماندگار: نفوذ بر جهان مایا و آزتک

قدرت تئوتیئواکان تنها به مرزهای شهر محدود نمی‌شد. نفوذ این کلان‌شهر در سراسر آمریکای میانه، به ویژه در مراکز تمدن مایا، به وضوح قابل مشاهده است.

سایه تئوتیئواکان بر سرزمین مایا

این نفوذ که از طریق تجارت، تبادلات فرهنگی و مداخلات نظامی صورت می‌گرفت، شواهد باستان‌شناسی و کتیبه‌نگاری فراوانی بر جای گذاشته است :

• معماری: سبک معماری «تالود-تابلرو» به طور گسترده در بناهای نخبگان در شهرهای مایا مانند تیکال (در گواتمالا) و کوپان (در هندوراس) تقلید شده است. مجموعه «موندو پردیدو» در تیکال نمونه بارز این تأثیر است.
• هنر و مصنوعات: سفال‌های سبک «نارنجی نازک» و ظروف منقوش به خدای طوفان تئوتیئواکان، در تیکال یافت شده‌اند. یک محراب نقاشی‌شده که اخیراً در تیکال کشف شده، تصویری بسیار نزدیک به خدای طوفان تئوتیئواکان را نشان می‌دهد.
• نفوذ سیاسی و نظامی: کتیبه‌های مایایی، مانند «استلا 31» در تیکال، رویدادی کلیدی در سال 378 میلادی را ثبت کرده‌اند که به «ورود» (Entrada) معروف است. در این تاریخ، شخصیتی به نام «سیاح کک» (Siyaj K'ahk')، که به نظر می‌رسد یک ژنرال از تئوتیئواکان بوده، وارد تیکال شده، پادشاه محلی را برکنار کرده و سلسله جدیدی را به قدرت رسانده است. در کوپان نیز، بنیان‌گذار سلسله، کینیچ یاش کوک مو، با مشخصه‌هایی به سبک تئوتیئواکان (مانند عینک‌های تلالوک‌مانند) به تصویر کشیده شده و تحلیل‌های ایزوتوپی نشان می‌دهد که او در مناطق تحت نفوذ تئوتیئواکان زندگی کرده بود.

تأثیر بر آزتک‌ها و فرهنگ‌های بعدی

قرن‌ها پس از متروکه شدن تئوتیئواکان، آزتک‌ها ویرانه‌های آن را یافتند و عمیقاً تحت تأثیر عظمت آن قرار گرفتند.

• میراث مذهبی و اساطیری: آزتک‌ها معتقد بودند که این شهر توسط خدایان ساخته شده و محل خلقت جهان پنجم (عصر حاضر) است. آن‌ها نام "تئوتیئواکان" را بر آن نهادند و از آن به عنوان یک مرکز زیارتی مقدس استفاده می‌کردند. آن‌ها بسیاری از خدایان تئوتیئواکان مانند کتسالکوآتل را در پانتئون خود پذیرفتند.
• الهام‌بخش معماری و شهرسازی: عظمت اهرام و طراحی شبکه‌ای شهر، الهام‌بخش آزتک‌ها در ساخت پایتخت خود، تنوچتیتلان، شد.

تئوتیئواکان به عنوان یک جاذبه گردشگری و میراث جهانی

امروزه، تئوتیئواکان یکی از پربازدیدترین مکان‌های باستانی مکزیک است. این سایت در سال 1987 به دلیل معماری باشکوه، طرح شهری منحصربه‌فرد و نفوذ فرهنگی گسترده‌اش در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.

نکات بازدید:

• دسترسی: ساده‌ترین راه برای رسیدن به تئوتیئواکان از مکزیکوسیتی، استفاده از اتوبوس‌های عمومی از ترمینال "Autobuses del Norte" یا تورهای گردشگری است.
• بهترین زمان بازدید: برای جلوگیری از شلوغی و گرمای شدید، بهتر است صبح زود از این مکان دیدن کنید.
• توصیه‌ها: به دلیل ارتفاع زیاد منطقه و وسعت سایت، پوشیدن کفش راحت، کلاه، استفاده از کرم ضدآفتاب و نوشیدن آب فراوان ضروری است.

خلاصه

تئوتیئواکان، "شهر خدایان"، یک کلان‌شهر باستانی در مکزیک بود که در اوج شکوه خود (حدود 100 تا 650 میلادی) با جمعیتی بالغ بر 125,000 نفر، یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان محسوب می‌شد. جهان‌بینی این تمدن مبتنی بر کیهان‌شناسی بود و طرح شهری آن با جهت‌گیری نجومی دقیق بر اساس رویدادهای کیهانی مانند انقلابین طراحی شده بود. پانتئون خدایان آن شامل الهه بزرگ (ایزدبانوی آب و باروری)، خدای طوفان (مرتبط با جنگ) و کتسالکوآتل (مار پرنشان) بود. برخلاف دیگر تمدن‌ها، تئوتیئواکان فاقد تصاویر پادشاهان واحد است و شواهد معماری از کاخ شالا، نظریه «حکومت شورایی» متشکل از چهار عضو را تقویت می‌کند. آیین‌های قربانی دسته‌جمعی، مانند دفن بیش از 200 جنگجو در زیر هرم مار پرنشان، ابزاری برای تقدیس بناها و نمایش قدرت سیاسی بود. این شهر یک مرکز چندفرهنگی با محله‌های قومی مجزا برای گروه‌هایی مانند زاپوتک‌ها بود. نفوذ تئوتیئواکان در سراسر آمریکای میانه گسترده بود و شواهد کتیبه‌نگاری از شهر مایایی تیکال، یک مداخله نظامی و سیاسی مستقیم در سال 378 میلادی را ثبت کرده است که طی آن یک ژنرال تئوتیئواکانی سلسله‌ای جدید را به قدرت رساند. این شهر در حدود سال 550 تا 650 میلادی به دلایلی که به احتمال زیاد ترکیبی از شورش داخلی علیه نخبگان و بحران زیست‌محیطی بوده، رو به زوال نهاد. قرن‌ها بعد، آزتک‌ها آن را به عنوان مکانی مقدس و خاستگاه اساطیری خود پذیرفتند. امروزه، این سایت میراث جهانی یونسکو، گواهی بر عظمت تمدنی گمشده و یکی از مهم‌ترین مقاصد تاریخی و گردشگری مکزیک است.