هرم بزرگ چولولا، غول پنهان و قلب تپنده فرهنگی مکزیک - مجری سفرهای گردشگری

به گزارش مجری سفرهای گردشگری:  

تاریخچه و ساختار هرم: لایه‌هایی از تاریخ

دوران ساخت و ساز چند هزار ساله:روند ساخت هرم بزرگ چولولا یک پروژه عظیم و طولانی بود که در طی چندین قرن و توسط تمدن‌های مختلف صورت گرفت. این هرم در واقع مانند یک عروسک ماتروشکا، مجموعه‌ای از حداقل شش سازه تودرتو است که هر یک بر روی سازه قبلی بنا شده و هر لایه، نمایانگر یک دوره تاریخی و تمدن متفاوت است.

• آغاز ساخت (حدود قرن سوم پیش از میلاد): باستان‌شناسان معتقدند که ساخت این هرم در حدود قرن سوم پیش از میلاد (حدود 2300 سال پیش) آغاز شد. شواهد نشان می‌دهد که اولین مراحل ساخت ممکن است توسط ساکنان اولیه منطقه یا حتی تمدن اولمک آغاز شده باشد. در این دوره، چولولا به یک مرکز مهم جمعیتی و آیینی تبدیل شد.
• دوره نفوذ تئوتیهواکان (حدود 200 تا 600 میلادی): در این دوره، چولولا تحت نفوذ فرهنگی و سیاسی تمدن قدرتمند تئوتیهواکان قرار گرفت و ساخت‌وسازهای گسترده‌ای در هرم صورت گرفت. این دوره شاهد افزودن لایه‌های جدید و به‌کارگیری ویژگی‌های معماری تئوتیهواکانی بود.
• تمدن‌های بعدی (پس از 600 میلادی): پس از افول تئوتیهواکان، تمدن‌های دیگری مانند تولتک‌ها و چیچیمکاها ساخت و توسعه آن را تا حدود قرن نهم میلادی ادامه دادند. بعدها، آزتک‌ها که این هرم را به صورت متروکه یافتند، آن را به عنوان یک مکان مقدس برای پرستش خدای خود، «کتزالکواتل» (Quetzalcoatl)، مورد استفاده قرار دادند.

ابعاد شگفت‌انگیز:هرم چولولا از نظر ارتفاع از هرم بزرگ جیزه در مصر کوتاه‌تر است، اما از نظر حجم و سطح قاعده، آن را با اختلاف زیادی پشت سر می‌گذارد.

• پایه و حجم: این هرم دارای قاعده‌ای به ابعاد تقریبی 450 در 450 متر است و مساحتی حدود 45 هکتار را پوشش می‌دهد. حجم آن حدود 4.45 میلیون متر مکعب تخمین زده می‌شود که تقریباً دو برابر حجم هرم بزرگ جیزه است.
• ارتفاع: ارتفاع فعلی هرم بین 55 تا 66 متر است. این ارتفاع به دلیل فرسایش و رشد گیاهان در طول قرن‌ها کاهش یافته است.

مصالح و روش ساخت:این هرم عظیم با استفاده از آجرهای خشتی (Adobe) ساخته شده است که از ترکیب گل، ماسه و کاه تهیه و در زیر نور خورشید خشک می‌شدند. این ساختار خشتی، هرم را در برابر رطوبت و عوامل محیطی بسیار آسیب‌پذیر کرده است. در دوران اوج خود، نمای بیرونی هرم با لایه‌ای از خاک صاف شده و با نقاشی‌هایی به رنگ‌های قرمز، سیاه و زرد تزئین شده بود.

تأثیر تئوتیهواکان: سبک معماری تالود-تابلرو (Talud-Tablero)یکی از بارزترین تأثیرات تمدن تئوتیهواکان بر هرم چولولا، استفاده از سبک معماری تالود-تابلرو است. این سبک که مشخصه اصلی معماری تئوتیهواکان است، از دو عنصر تشکیل شده:

• تالود (Talud): یک دیوار یا سطح شیب‌دار که پایه سازه را تشکیل می‌دهد.
• تابلرو (Tablero): یک صفحه یا پنل عمودی و مستطیل‌شکل که بر روی تالود قرار می‌گیرد.این ترکیب نه تنها به پایداری بناهای عظیم کمک می‌کرد، بلکه سطحی ایده‌آل برای تزئینات و نقاشی‌های دیواری فراهم می‌نمود. حضور این سبک در چولولا، گستره نفوذ فرهنگی و سیاسی تئوتیهواکان را در آن دوران نشان می‌دهد.

افسانه‌های ساخت هرم: داستان غول بازمانده

در کنار تاریخ باستان‌شناسی، افسانه‌های محلی آزتک روایتی اساطیری از ساخت این بنای عظیم ارائه می‌دهند.

• غولان پیش از طوفان: طبق اساطیر، پیش از وقوع یک طوفان بزرگ، سرزمینی به نام آناهواک (هسته باستانی مکزیک) مسکن غول‌هایی از نژاد «کینامتزین» (Quinametzin) بود. با وقوع سیل، تمام این غول‌ها نابود شدند، به جز هفت برادر که با پناه بردن به بالای کوه «تلالوک»، خدای باران، نجات یافتند.
• شلهوا، غول معمار: یکی از این بازماندگان، غولی به نام شِلهوا (Xelhua) بود که به عنوان «معمار» نیز شناخته می‌شد. پس از فروکش کردن آب‌ها، او به منطقه چولولا رفت تا هرمی عظیم بسازد.
• انگیزه ساخت: افسانه‌ها دو انگیزه برای این کار ذکر می‌کنند: اول، به عنوان یادبودی برای کوه تلالوک که پناهگاه او بود و دوم، ساختن بنایی آنچنان بلند که به ابرها برسد تا در صورت وقوع طوفانی دیگر، از آن جان به در ببرد.
• خشم خدایان: شلهوا دستور داد آجرهایی در منطقه‌ای دوردست ساخته و توسط صفی طولانی از انسان‌ها دست به دست به چولولا منتقل شوند. این اقدام جسورانه برای رسیدن به آسمان، خشم خدایان را برانگیخت. آن‌ها این عمل را گستاخی تلقی کرده و آتشی از آسمان بر هرم فرستادند که باعث کشته شدن کارگران و توقف پروژه شد. این داستان شباهت‌هایی با افسانه برج بابل دارد.
• تقدیم به کتزالکواتل: پس از این واقعه، بنای نیمه‌کاره به «کتزالکواتل»، خدای مار بالدار، تقدیم شد.

کشف و اهمیت باستان‌شناسی

هرم پنهان و کشف تصادفی:یکی از شگفت‌انگیزترین ویژگی‌های هرم چولولا، پنهان بودن آن برای قرن‌هاست.

• استتار طبیعی و انسانی: این هرم به دلیل پوشیده شدن از خاک و رشد انبوه گیاهان، کاملاً شبیه یک تپه طبیعی به نظر می‌رسید. بر اساس افسانه‌ها، زمانی که بومیان در سال 1519 از نزدیک شدن سپاهیان اسپانیایی به رهبری هرنان کورتس مطلع شدند، برای جلوگیری از تخریب این مکان مقدس، آن را با خاک پوشاندند. این استتار طبیعی باعث شد هرم از تخریب مستقیم توسط اسپانیایی‌ها در امان بماند.
• کشف تصادفی: این سازه تا سال 1910 میلادی ناشناخته باقی ماند تا اینکه کارگرانی که در حال ساخت یک آسایشگاه روانی در این منطقه بودند، به طور تصادفی آن را کشف کردند.

کاوش‌های باستان‌شناسی و تونل‌ها:به دلیل وجود کلیسای تاریخی بر فراز هرم که خود یک اثر حفاظت‌شده است، امکان حفاری گسترده از سطح وجود نداشت.

• حفر تونل‌ها: از دهه 1930، باستان‌شناسان برای کاوش در لایه‌های داخلی هرم، شبکه‌ای از تونل‌ها به طول بیش از 8 کیلومتر را در دل آن حفر کردند. این تونل‌ها با وجود فراهم کردن اطلاعات بی‌نظیر، پایداری ساختاری هرم را با چالش مواجه کرده‌اند.
• وضعیت فعلی تونل‌ها: این تونل‌ها از حدود سال 2019 به دلیل همه‌گیری کرونا و مسائل حفاظتی به روی عموم بسته شده‌اند. مؤسسه ملی انسان‌شناسی و تاریخ مکزیک (INAH) در حال تهیه یک پروژه فنی برای بازگشایی ایمن آن‌ها است که احتمالاً در سال 2026 به نتیجه خواهد رسید.

بقایای انسانی و آیین‌های قربانی کودکان:حفاری‌ها شواهد تکان‌دهنده‌ای از اعمال آیینی مرتبط با مرگ، به ویژه قربانی کردن کودکان، را آشکار کرده‌اند. در میان یافته‌ها، اسکلت‌های ناقص و جمجمه‌های تغییر شکل یافته کودکانی که سر آن‌ها بریده شده بود، کشف شده است.

• قربانی برای خدای باران: قربانی کردن کودکان در تمدن‌های مزوآمریکا، از جمله آزتک‌ها، برای خشنود ساختن خدایان رایج بود. شواهد نشان می‌دهد که در چولولا، کودکان احتمالاً به «تلالوک» (Tláloc)، خدای باران، تقدیم می‌شدند. آزتک‌ها معتقد بودند که اشک‌های کودکان قربانی، باران بیشتری به همراه خواهد آورد.
• اکتشافات جدید: در سال 2023، در حین عملیات عمرانی در نزدیکی هرم، 11 گور دست‌نخورده شامل 14 اسکلت کشف شد که 8 مورد از آنها مربوط به کودکان بود. این یافته‌ها اهمیت بالای این آیین‌ها را در ساختار مذهبی و اجتماعی شهر تأیید می‌کند.

ایوان محراب‌ها (Patio de los Altares): مرکز قدرت و آیین:در ضلع جنوبی هرم، «ایوان محراب‌ها» قرار دارد که به عنوان ورودی اصلی و مرکز سیاسی-مذهبی شهر باستانی عمل می‌کرده است.

• ویژگی‌های معماری: این میدان وسیع به ابعاد 70 در 54 متر می‌توانست تا 7500 نفر را در خود جای دهد. این فضا توسط دو سکوی طویل در اضلاع شرقی و غربی احاطه شده بود. نمای سکوها دارای شیب مقعر (تالود) بود که با نقوش برجسته تزئین شده و در بالای آن یک صفحه فرورفته (تابلرو) قرار داشت.
• اکتشافات مهم: نام این ایوان از سه محراب سنگی بزرگ که به صورت متقارن در آن قرار گرفته‌اند، گرفته شده است. همچنین چندین لوح سنگی (استلا) با نقوش مارپیچ شبیه به پر پرندگان و دو مار حکاکی شده که نماد «کتزالکواتل» هستند، در این محل کشف شده است. شواهد تخریب خشونت‌آمیز این ایوان در قرون هفتم و هشتم میلادی، نشان‌دهنده پایان ناگهانی حاکمیت در آن دوره است.

نقاشی‌های دیواری: پنجره‌ای به سوی باورها:تونل‌های داخلی هرم، مجموعه‌ای از نقاشی‌های دیواری پیشاکلمبی را آشکار کرده‌اند که اطلاعات بی‌نظیری درباره آیین‌ها و زندگی اجتماعی مردمان باستان ارائه می‌دهند.

• نقاشی دیواری می‌گساران (Mural de los Bebedores): این مشهورترین اثر هنری کشف‌شده در هرم است که در سال 1969 کشف شد. این نقاشی با حدود 57 متر طول، یکی از طولانی‌ترین نقاشی‌های دیواری پیشاکلمبی در مکزیک است و قدمت آن به حدود 200 میلادی بازمی‌گردد. این اثر صحنه‌ای از یک ضیافت آیینی را با حضور حدود 164 شخصیت به تصویر می‌کشد که در حال نوشیدن «پولکه» (Pulque)، یک نوشیدنی الکلی سنتی، برای ارتباط با خدایان هستند.

کشتار چولولا (1519) و استیلای اسپانیا

در سال 1519، با ورود فاتحان اسپانیایی به رهبری هرنان کورتس، تاریخ چولولا برای همیشه دگرگون شد. چولولا در آن زمان شهری مقدس و پرجمعیت بود.

• جزئیات واقعه: کورتس و نیروهایش پس از ورود به شهر، به دلایلی که همچنان مورد بحث است، دست به کشتار وسیعی زدند. در این واقعه که تنها چند ساعت طول کشید، بین 3,000 تا بیش از 10,000 نفر از ساکنان شهر قتل عام شدند و بخش‌هایی از شهر به آتش کشیده شد.
• پیامدها: این کشتار به فروپاشی حاکمیت بومی و آغاز سلطه استعماری اسپانیا منجر شد. به عنوان نمادی از پیروزی، اسپانیایی‌ها در سال 1594 کلیسای «بانوی شفابخش ما» (Iglesia de Nuestra Señora de los Remedios) را بر فراز هرم بزرگ که آن را یک تپه طبیعی می‌پنداشتند، بنا کردند.

کلیسای بانوی شفابخش ما و حیات فرهنگی امروز

کلیسای کاتولیک که بر فراز هرم قرار دارد، به نمادی از پیروزی اسپانیایی‌ها و تحمیل مسیحیت تبدیل شد. با این حال، امروزه این مکان نماد قدرتمندی از تلفیق فرهنگی (Syncretism) است؛ جایی که آیین‌های کاتولیک با سنت‌های بومی پیشااسپانیایی در هم آمیخته و آن را به یک مرکز زنده و پویای زندگی اجتماعی تبدیل کرده است.

جشن بزرگ بانوی شفابخش (Fiesta de la Virgen de los Remedios):محوری‌ترین جشن، بزرگداشت «بانوی شفابخش»، حامی مقدس شهر است که در 8 سپتامبر به اوج خود می‌رسد. این رویداد عظیم ده‌ها هزار نفر را جذب می‌کند و شامل آیین‌های منحصربه‌فردی است :

• راهپیمایی فانوس‌ها (Procesión de los Faroles): در شب 31 اوت، مردم با حمل فانوس‌های روشن، آغاز جشن‌ها را اعلام می‌کنند.
• بازار باستانی "تروئکه" (Trueque): در روز 8 سپتامبر، یکی از قدیمی‌ترین بازارهای تهاتری مکزیک در محوطه هرم برپا می‌شود. در این سنت که ریشه در دوران پیشااسپانیایی دارد، هزاران نفر محصولات خود را به صورت کالا به کالا مبادله می‌کنند.
• آیین‌های نمادین: فضا سرشار از موسیقی، رقص‌های سنتی و آتش‌بازی است. در روز 8 سپتامبر، پیکره‌های مقوایی بزرگی به نام «پانسونِس» (Panzones) که نماد وفور نعمت هستند، به آتش کشیده می‌شوند.

چالش‌های حفاظتی و اقدامات نگهداری

امروزه هرم بزرگ چولولا با چالش‌های متعددی برای بقا روبروست.

• چالش‌های اصلی:
  • سازه خشتی: هسته اصلی هرم از آجرهای خشتی ساخته شده که در برابر رطوبت و فرسایش بسیار آسیب‌پذیر است.
  • شبکه تونل‌ها: حدود 8 کیلومتر تونل حفر شده در داخل هرم، پایداری ساختاری آن را با چالش مواجه کرده است.
  • کلیسای روی هرم: وزن کلیسای تاریخی فشار مضاعفی بر ساختار زیرین وارد می‌کند.
  • آسیب‌های بیولوژیکی: اخیراً، افزایش جمعیت نوعی سنجاب صخره‌ای (Otospermophilus variegatus) به یک تهدید جدی تبدیل شده است. این جوندگان با حفر لانه در بدنه هرم، باعث نفوذ آب و تضعیف ساختار آن می‌شوند.
• اقدامات حفاظتی INAH:موسسه ملی انسان‌شناسی و تاریخ مکزیک (INAH) مسئولیت حفاظت از این محوطه را بر عهده دارد. این نهاد پروژه‌های مرمتی مختلفی را اجرا کرده است، از جمله بازسازی بخش‌هایی از کلیسا و پلکان‌ها پس از زلزله سال 2017. همچنین، INAH در حال برنامه‌ریزی برای بازگشایی ایمن تونل‌ها و مدیریت اکتشافات جدید است. کارشناسان خواستار تدوین یک برنامه مدیریتی برای کنترل جمعیت سنجاب‌ها شده‌اند.

بازدید و گردشگری

هرم بزرگ چولولا یک مقصد گردشگری محبوب است که در فاصله کوتاهی از مکزیکوسیتی قرار دارد.

• جاذبه‌های سایت: بازدیدکنندگان می‌توانند از محوطه باستان‌شناسی در پای هرم، از جمله «ایوان محراب‌ها» و موزه‌ی آن دیدن کنند. در حال حاضر تونل‌های زیرزمینی برای بازدید عمومی بسته هستند.
• چشم‌انداز از فراز هرم: یک مسیر سنگ‌فرش بازدیدکنندگان را به بالای هرم و به کلیسای تاریخی آن می‌رساند. از این نقطه، چشم‌انداز خیره‌کننده‌ای از شهر چولولا و آتشفشان‌های اطراف قابل مشاهده است.

خلاصه

هرم بزرگ چولولا در مکزیک، بزرگ‌ترین هرم جهان از نظر حجم است که ساخت آن از حدود قرن سوم پیش از میلاد آغاز و طی بیش از هزار سال توسط تمدن‌های مختلف ادامه یافت. این سازه عظیم که از آجرهای خشتی ساخته شده، مانند یک عروسک ماتروشکا از چندین هرم تودرتو تشکیل شده و معماری آن تحت تأثیر سبک تالود-تابلرو تمدن تئوتیهواکان بوده است. کاوش‌های باستان‌شناسی شواهدی از قربانی کردن آیینی کودکان برای خدای باران، تلالوک، را آشکار کرده است. بخش «ایوان محراب‌ها» مرکز سیاسی-مذهبی شهر باستانی بوده است. در سال 1519، این شهر مقدس شاهد «کشتار چولولا» به دست نیروهای هرنان کورتس بود. هرم که زیر خاک پنهان بود، از تخریب در امان ماند و اسپانیایی‌ها در سال 1594 کلیسای «بانوی شفابخش ما» را بر فراز آن بنا کردند. امروزه، این مکان نماد تلفیق فرهنگی و میزبان جشن‌های بزرگی مانند بازار تهاتری «تروئکه» است. کاوش‌ها از طریق بیش از 8 کیلومتر تونل، نقاشی‌های دیواری مهمی مانند «نقاشی دیواری می‌گساران» را آشکار کرده است. این بنای تاریخی با چالش‌های حفاظتی جدی از جمله آسیب‌پذیری ساختار خشتی، تونل‌های داخلی و تهدیدات بیولوژیکی مانند سنجاب‌ها روبرو است و تحت نظارت موسسه INAH قرار دارد.