کلیسای بانوی شفابخش ما و هرم بزرگ چولولا - مجری سفرهای گردشگری

به گزارش مجری سفرهای گردشگری: در شهر چولولا، واقع در ایالت پوئبلای مکزیک، کلیسایی زیبا با گنبدهای رنگارنگ بر فراز تپه‌ای سرسبز خودنمایی می‌کند. این بنا که با نام «کلیسای بانوی شفابخش ما» شناخته می‌شود، تنها یک مکان مذهبی نیست، بلکه بر روی بزرگ‌ترین هرم ساخته شده توسط بشر قرار گرفته است. این هم‌نشینی منحصربه‌فرد، داستانی از فتوحات خونین، باورهای ریشه‌کن شده و در نهایت، تلفیق و همجوشی فرهنگ‌ها را در دل خود دارد و امروزه به یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری و زیارتی مکزیک تبدیل شده است.

هرم بزرگ چولولا: کوهی ساخته دست بشر

آنچه در نگاه اول یک تپه طبیعی به نظر می‌رسد، در واقع سازه‌ای باستانی و عظیم است که تاریخچه‌ای چند هزار ساله دارد. این هرم که در زبان ناهواتل «تلاچیهوالتِپِتل» (Tlachihualtepetl) به معنای "کوه دست‌ساز" نامیده می‌شود، مجموعه‌ای پیچیده از چندین هرم است که در طول بیش از هزار سال، لایه به لایه بر روی یکدیگر ساخته شده‌اند.

• بزرگ‌ترین هرم جهان: هرم بزرگ چولولا از نظر حجم، بزرگ‌ترین هرم در تمام دنیا است. پایه این هرم با ابعاد تقریبی 450 در 450 متر، چهار برابر بزرگ‌تر از پایه هرم بزرگ جیزه در مصر است. حجم کلی آن با بیش از 4.45 میلیون متر مکعب، تقریباً دو برابر هرم مصری تخمین زده می‌شود. ارتفاع این سازه در حال حاضر به حدود 66 متر از سطح دشت اطراف می‌رسد.

• مواد و روش ساخت: ماده اصلی به کار رفته در ساخت تمام لایه‌ها، خشت (آجر نپخته یا Adobe) بوده است که از ترکیب گل، ماسه و کاه ساخته و در آفتاب خشک می‌شد. معماران باستانی به جای تخریب ساختار قبلی، آن را به عنوان هسته مرکزی حفظ کرده و هرم جدید و بزرگتری را پیرامون آن می‌ساختند.

مراحل ساخت و تمدن‌های سازنده

ساخت این هرم یک پروژه عظیم و چند مرحله‌ای بوده که از حدود قرن سوم پیش از میلاد آغاز و تا قرن نهم پس از میلاد ادامه داشته است. این هرم در حداقل چهار مرحله اصلی ساخته شده است.

• دوره پیشاکلاسیک و کلاسیک: ساخت هرم در دوره‌ای آغاز شد که چولولا تحت نفوذ تمدن قدرتمند تئوتیهواکان قرار داشت. معماری این دوره‌ها به شدت از سبک «تالود-تابلرو» (Talud-tablero) پیروی می‌کرد که مشخصه معماری تئوتیهواکان است.

• دوره پساکلاسیک: پس از افول تئوتیهواکان، اقوام تولتک-چیچیمکا شهر را تصرف کردند. بعدها، آزتک‌ها که چولولا را تحت نفوذ خود داشتند، این مکان را که دیگر کاملاً شبیه یک تپه طبیعی بود، به عنوان یک مرکز مذهبی مهم می‌شناختند. این هرم عمدتاً به خدای «کتزالکوآتل» (Quetzalcoatl)، مار بالدار که خدای باد، خرد و حیات بود، تقدیم شده بود. علاوه بر این، شواهدی وجود دارد که زیارتگاه‌هایی بر فراز هرم به «چیکوناوکیاویتل» (Chiconauquiahuitl)، ایزدبانوی نُه باران، اختصاص داشته است.

یافته‌های باستان‌شناسی در تونل‌های داخلی

در اوایل قرن بیستم، باستان‌شناسان برای کاوش در لایه‌های داخلی هرم، شبکه‌ای از تونل‌ها به طول تقریبی 8 کیلومتر را حفر کردند. این تونل‌ها که بخشی از آن‌ها برای بازدید عمومی باز است، اطلاعات بی‌نظیری را آشکار کرده‌اند.

• نقاشی دیواری «نوشندگان» (Mural de los Bebedores): یکی از مشهورترین یافته‌ها، نقاشی دیواری به طول بیش از 60 متر است که قدمت آن به حدود 200 سال پس از میلاد می‌رسد. این اثر که بزرگترین تصویر شناخته‌شده از یک مراسم نوشیدن در دوران باستان است، بیش از 160 انسان را در حال نوشیدن «پولکه» (Pulque) و شرکت در یک ضیافت آیینی به تصویر می‌کشد.

  • تحلیل شمایل‌نگارانه: پیکره‌ها در حالات مختلفی از سرخوشی، رقص و ارائه نذورات نشان داده شده‌اند. پولکه، نوشیدنی الکلی حاصل از تخمیر شیره گیاه آگاو، یک نوشیدنی مقدس محسوب می‌شد. مصرف آن بخشی جدایی‌ناپذیر از مناسک مذهبی برای ارتباط با خدایان بود و با ایزدبانوی آگاو، «مایاهوئل» (Mayahuel) و پسران او، «سنتسون توتوچتین» (Centzon Totochtin) یا «400 خرگوش» که نماد حالات مختلف مستی بودند، ارتباط داشت.

• آیین‌های مذهبی و تدفین: کاوش‌ها بقایای انسانی متعددی، از جمله جمجمه‌های تغییر شکل یافته و اسکلت‌های مثله شده کودکان را آشکار کرده‌اند که شواهد محکمی از انجام قربانی‌های انسانی، احتمالاً برای خدایان باران مانند تلالوک (Tlaloc)، ارائه می‌دهد.

کلیسای بانوی شفابخش ما: نماد پیروزی و هم‌گرایی

ساخت این کلیسا بر فراز هرم، اقدامی نمادین برای جایگزینی باورهای بومی با مسیحیت بود که ریشه در یکی از خونین‌ترین وقایع فتح مکزیک دارد.

فتح چولولا و استراتژی «فتح معنوی»

در اکتبر 1519، ارتش اسپانیا به رهبری هرنان کورتس، کشتار وحشیانه‌ای را در شهر چولولا رقم زد. در آن زمان، چولولا یک مرکز مذهبی برجسته و مقدس به شمار می‌رفت که به خدای «کتزالکوآتل» اختصاص داشت. کورتس با ادعای پیشگیری از یک توطئه، دستور قتل‌عام رهبران غیرمسلح شهر را صادر کرد و در عرض چند ساعت، نیروهای اسپانیایی و متحدان تلاکسکالایی آن‌ها هزاران نفر را کشتند و معابد را به آتش کشیدند. این اقدام بخشی از استراتژی «فتح معنوی» بود که هدف آن ریشه‌کن کردن کامل ادیان بومی و جایگزینی آن با مسیحیت بود.

منشأ بانوی شفابخش و هم‌گرایی مذهبی

• از اسپانیا تا مکزیک: تکریم «بانوی شفابخش ما» (Virgen de los Remedios) به قرن دوازدهم در اسپانیا و دوران بازپس‌گیری آن از مسلمانان (Reconquista) بازمی‌گردد و به همین دلیل به نماد پیروزی مسیحیت تبدیل شد. بر اساس روایات، تندیسی از این بانو در سال 1519 توسط یکی از سربازان کورتس به نام خوان رودریگز د ویلافوئرته به مکزیک آورده شد. گفته می‌شود این تندیس در جریان شکست اسپانیایی‌ها در «شب غم‌انگیز» (Noche Triste) زیر یک گیاه آگاو پنهان و سال‌ها بعد پیدا شد.

• تلفیق آیین‌ها: اسپانیایی‌ها کلیسا را بر فراز هرم به عنوان نماد غلبه بنا کردند. با این حال، این جایگزینی به حذف باورهای بومی منجر نشد، بلکه زمینه‌ای برای یک هم‌گرایی (Syncretism) عمیق فراهم آورد. به طرز شگفت‌انگیزی، کارکردهای خدایان باستانی به «بانوی شفابخش» منتقل شد. پرستش او با طلب باران و حاصلخیزی پیوند خورد و جایگزین آیین‌های مربوط به خدایان باران مانند تلالوک و ایزدبانوی نُه باران (چیکوناوکیاویتل) شد. مردم محلی حتی او را «بانوی کوچک باران» (La Nuerita de la Lluvia) می‌نامند و در زمان خشکسالی، تندیس او را در مزارع می‌گردانند. به این ترتیب، نماد فتح اسپانیا در فرهنگ بومی «بومی‌سازی» شد.

تاریخچه ساخت و معماری کلیسا

• ساخت بر فراز هرم: ساخت کلیسای اولیه در سال 1594 آغاز شد. بنای فعلی که به سبک «باروک جمهوری‌خواه» با رگه‌هایی از نئوکلاسیک ساخته شده، پس از آسیب دیدن در زلزله سال 1864 بازسازی شده است.

• تزئینات: نمای بیرونی کلیسا با گنبدهای پوشیده از کاشی‌های رنگارنگ تالاورا (Talavera) جلوه‌ای خاص دارد. فضای داخلی آن با ورق‌های طلای 24 عیار به شکلی باشکوه تزئین شده و محراب اصلی به سبک نئوکلاسیک، تصویر «بانوی شفابخش» را در خود جای داده است.

اهمیت فرهنگی: نماد غلبه یا همجوشی؟

حضور همزمان هرم و کلیسا در چولولا به تفاسیر متعددی دامن زده است:

• نماد غلبه: در نگاه اول، کلیسایی که بر فراز یک هرم مدفون قرار گرفته، نماد آشکار غلبه مسیحیت و فرهنگ اسپانیایی بر تمدن‌های بومی است.
• نماد همجوشی و مقاومت: با نگاهی عمیق‌تر، این هم‌زیستی نمادی از بقا و همجوشی فرهنگی است. مردم بومی با انتقال کارکردهای خدایان خود به ویرخن جدید و ادامه زیارت این «کوه مقدس»، باورهای خود را در قالبی جدید حفظ کردند. این پدیده نشان می‌دهد که فرهنگ بومی به شکلی خلاقانه عناصر فرهنگ غالب را جذب و با هویت خود سازگار کرد.

امروزه، هویت فرهنگی مردم چولولا عمیقاً با این هم‌زیستی پیچیده گره خورده است. جشن سالانه بانوی شفابخش در 8 سپتامبر، ترکیبی از آیین‌های کاتولیک و سنت‌های پیشا-اسپانیایی مانند بازار مبادله کالا به کالا (تروئکه) است.

بازدید از مجموعه

• چشم‌انداز پانورامیک: صعود به بالای هرم، چشم‌انداز فوق‌العاده‌ای از شهر و آتشفشان‌های باشکوه «پوپوکاتپتل» و «ایزتاچیهاتل» را به نمایش می‌گذارد.
• تونل‌های باستان‌شناسی: بازدید از بخشی از تونل‌های حفر شده در دل هرم برای دیدن لایه‌های داخلی امکان‌پذیر است.
• نکات بازدید: بازدید از محوطه کلیسا رایگان است، اما برای ورود به محوطه باستان‌شناسی و تونل‌ها نیاز به تهیه بلیط است.

خلاصه

کلیسای بانوی شفابخش ما و هرم بزرگ چولولا، مجموعه‌ای بی‌نظیر در قلب مکزیک است که تاریخ غنی پیش از استعمار را با میراث دوران استعمار اسپانیا پیوند می‌زند. این مکان که بر روی بزرگ‌ترین هرم حجمی جهان بنا شده، نه تنها یک شاهکار مهندسی باستانی است، بلکه سندی تاریخی از ظهور و افول تمدن‌های بزرگ آمریکای میانه محسوب می‌شود. ساخت کلیسای باروک بر فراز آن، نتیجه مستقیم کشتار چولولا در سال 1519 و بخشی از استراتژی «فتح معنوی» اسپانیا بود. با این حال، این اقدام به جای حذف کامل باورهای بومی، به پدیده شگفت‌انگیز هم‌گرایی مذهبی (Syncretism) منجر شد. کارکردهای خدایان باستانی مانند کتزالکوآتل و ایزدبانوی باران چیکوناوکیاویتل، به «بانوی شفابخش» منتقل شد، تا جایی که او لقب «بانوی کوچک باران» گرفت. یافته‌های باستان‌شناسی مانند «نقاشی دیواری نوشندگان»، پنجره‌ای به مناسک آیینی نوشیدن پولکه در ستایش ایزدبانو مایاهوئل می‌گشاید. امروزه، این مجموعه که در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد، هم به عنوان نماد غلبه فرهنگی و هم به عنوان نماد همجوشی و مقاومت تفسیر می‌شود و با جشن‌های سالانه‌اش، هویت فرهنگی زنده و ترکیبی مردم مکزیک را به نمایش می‌گذارد.