صومعه سن آنتونیو د پادوا: جواهری زرد در قلب فرهنگ مایا و اسپانیایی - مجری سفرهای گردشگری

به گزارش مجری سفرهای گردشگری:  

تاریخچه: از هرم مقدس مایا تا قلعه فرانسیسکن

اهمیت پیشااسپانیایی: شهر تپه‌ها

پیش از ورود اسپانیایی‌ها، ایزامال یکی از قدرتمندترین و قدیمی‌ترین مراکز سیاسی و مذهبی تمدن مایا و یک مرکز زیارتی بسیار مهم بود. این شهر که قدمت آن به بیش از دو هزار سال می‌رسد، در دوران طلایی خود بین سال‌های 600 تا 800 میلادی، به «شهر تپه‌ها» شهرت داشت. این نام به دلیل وجود چندین هرم بزرگ در این شهر بود که به پرستش خدایان اصلی مایا اختصاص داشتند :

• ایتزامنا (Itzamná): خدای خالق، آسمان، حکمت و برتر مایا.
• کینیچ کاک مو (Kinich Kak Moo): خدای خورشید که هرم اصلی شهر به او تقدیم شده بود.

در محل کنونی صومعه، هرم اصلی شهر به نام «پاپ هول چاک» (Pap-Hol-Chac یا Ppap Hol Chak) به معنای «خانه سرها و رعدها» قرار داشت که معبدی برای پرستش خدای ایتزامنا بود.

بنیان‌گذاری بر ویرانه‌های باستانی

پس از فتح یوکاتان توسط اسپانیایی‌ها در قرن شانزدهم، آن‌ها در راستای سیاست جایگزینی مذهب و از بین بردن نمادهای بومی، این هرم بزرگ را تخریب کردند. ساخت صومعه فرانسیسکن در سال 1549 به دستور کشیش معروف، فرای دیگو د لاندا (Fray Diego de Landa)، و با طراحی معماری به نام فرای خوان د مریدا (Fray Juan de Mérida) آغاز شد. سنگ‌های هرم تخریب‌شده مایا برای ساخت این صومعه عظیم به کار گرفته شد و کار ساخت آن در سال 1561 به پایان رسید. این اقدام، نمادی آشکار از تحمیل و جایگزینی فرهنگ و مذهب اسپانیایی بر تمدن مایا بود.

نقش فرای دیگو د لاندا

فرای دیگو د لاندا، بنیان‌گذار صومعه، شخصیتی بسیار بحث‌برانگیز در تاریخ یوکاتان است. او از یک سو به دلیل سوزاندن متون و کتیبه‌های مایایی و نابودی بخش بزرگی از تاریخ مکتوب این تمدن بدنام است، اما از سوی دیگر، بعدها در تلاش برای جبران این عمل، کتابی درباره فرهنگ و سنت‌های مایا نوشت که امروزه یکی از منابع اصلی برای شناخت این تمدن به شمار می‌رود.

معماری: قلعه‌ای معنوی بر فراز تاریخ

معماری صومعه ایزامال که توسط فرای خوان د مریدا طراحی شده، تلفیقی هوشمندانه از نیازهای نظامی، اهداف تبلیغی و سبک‌های هنری مختلف است. این بنا به عنوان یکی از پنج پایگاه اصلی فرانسیسکن‌ها در یوکاتان، برای تثبیت اقتدار مسیحیت و کنترل جمعیت بومی طراحی شد.

ویژگی‌های سبک «قلعه-صومعه»

این سبک معماری که در قرن شانزدهم در یوکاتان رایج بود، اهداف دفاعی و مذهبی را در هم می‌آمیخت.

• موقعیت استراتژیک: ساخت صومعه بر روی سکوی عظیم هرم «پاپ هول چاک» هم نمادی از برتری مسیحیت بود و هم یک مزیت استراتژیک و دفاعی ایجاد می‌کرد. این موقعیت فرماندهی، بنا را به یک مجموعه «هرم-صومعه-قلعه» تبدیل کرده است.
• ساختار دفاعی: دیوارهای بلند، ضخیم و سنگین که با سنگ‌های معابد مایا ساخته شده‌اند، همراه با تکیه‌گاه‌های عظیم (buttresses)، ظاهری شبیه به قلعه‌های قرون وسطایی به آن بخشیده‌اند.

آتریوم: بزرگترین در آمریکا با کارکردی دوگانه

یکی از شگفت‌انگیزترین ویژگی‌های صومعه، آتریوم (حیاط مرکزی) وسیع آن است.

• مقیاس بی‌نظیر: این آتریوم که با 75 طاق زیبا احاطه شده، با مساحتی نزدیک به 8000 متر مربع، بزرگ‌ترین آتریوم سرپوشیده در قاره آمریکا و دومین در جهان پس از میدان سن پیتر در واتیکان محسوب می‌شود.
• کارکرد دوگانه:
  • مذهبی: این فضا به عنوان یک «کلیسای باز» (capilla de indios) عمل می‌کرد تا مراسم مذهبی برای جمعیت انبوه بومیان که به عبادت در فضای باز عادت داشتند، برگزار شود.
  • نظامی و کنترلی: مقیاس عظیم و محصور بودن آتریوم، آن را به فضایی کاملاً کنترل‌شده برای گردآوری جمعیت و اعمال قدرت تبدیل می‌کرد و در صورت شورش، می‌توانست به عنوان پناهگاه استفاده شود.

تلفیق سبک‌های معماری و عناصر منحصر به فرد

• نمازخانه‌های توقفی (Capillas Posas): در چهار گوشه آتریوم، چهار نمازخانه کوچک برای توقف در راهپیمایی‌های مذهبی قرار دارد. این صومعه چهار عدد از تنها شش نمازخانه توقفی باقی‌مانده در کل یوکاتان را در خود جای داده که آن را به نمونه‌ای نادر تبدیل کرده است. رواق‌های دارای 75 طاق در قرن هفدهم برای اتصال این نمازخانه‌ها و ایجاد مسیری سرپوشیده اضافه شدند.
• عناصر بومی (مزوآمریکایی): بارزترین تأثیر، استفاده از سکوی هرم به عنوان فونداسیون و بازیافت سنگ‌های کنده‌کاری شده مایا است که هنوز در زیر طاق‌ها قابل مشاهده‌اند.
• تأثیرات اروپایی: نفوذ سبک رنسانس در کلیسای تک-ناوی با طاق گهواره‌ای (barrel vault) و طاق‌های نیم‌دایره‌ای مشهود است. همچنین محراب چندضلعی دارای طاق‌های نه‌دار (ribbed vaults) است که یادآور سبک گوتیک متأخر می‌باشد. برخی قوس‌های پنجره‌ها نیز ممکن است تأثیراتی از سبک مودخار (Mudéjar) را نشان دهند.

بانوی ما از ایزامال: تاریخچه، معجزات و اهمیت فرهنگی

کلیسای اصلی صومعه، «سانکتواریو د لا ویرخن د ایزامال» نام دارد و میزبان مجسمه مقدس «بانوی ما از ایزامال» (Our Lady of Izamal) است که قدیس حامی رسمی یوکاتان محسوب می‌شود و با محبت «مامان لیندا» (مادر عزیز) نامیده می‌شود.

خاستگاه و سفر معجزه‌آسا

داستان این مجسمه نمادین در حدود سال 1558-1560 با فرای دیگو د لاندا گره خورده است. او به یک مجسمه‌ساز ماهر اسپانیایی به نام فرای خوان د آگیره در گواتمالا، که مرکز هنر مذهبی آن دوران بود، سفارش ساخت دو مجسمه دوقلو از «مفهوم بی‌عیب» (Immaculate Conception) را داد؛ یکی برای ایزامال و دیگری برای شهر مریدا یا وایادولید. سفر بازگرداندن مجسمه‌ها به یوکاتان با رویدادهای خارق‌العاده‌ای همراه بود؛ گفته می‌شود با وجود بارش‌های فراوان، حاملان صندوق‌ها هرگز خیس نشدند. مشهورترین معجزه زمانی رخ داد که اسپانیایی‌های وایادولید اصرار داشتند مجسمه زیباتر را برای خود نگه دارند، اما صندوق به طور معجزه‌آسایی آنقدر سنگین شد که کسی نتوانست آن را حرکت دهد؛ این رویداد به عنوان نشانه‌ای الهی مبنی بر اینکه مقصد مجسمه، ایزامال است، تعبیر شد.

معجزات و شهرت زیارتی

شهرت «بانوی ما از ایزامال» با معجزات متعددی که به او نسبت داده شده، عجین است.

• شفای بیماری‌ها: در اپیدمی‌های وحشتناک سال‌های 1648 و 1730، مردم به او متوسل شدند و گفته می‌شود که طاعون پس از آن فروکش کرد.
• رستاخیز دختر مایایی: مشهورترین معجزه، داستان بازگشت به حیات یک دختربچه مایایی بیمار است که والدینش پیکر بی‌جان او را به پای مجسمه آورده بودند.
• محافظت در برابر بلایا: مجسمه همچنین برای نجات منطقه از هجوم ملخ‌ها شهرت داشت.

آتش‌سوزی و جایگزینی

در 16 آوریل 1829، مجسمه اصلی در یک آتش‌سوزی ویرانگر نابود شد. مردم ایزامال با اندوه فراوان، از مریدا درخواست کردند تا مجسمه دوقلوی دیگر را به آن‌ها اهدا کند. این درخواست پذیرفته شد و مجسمه دوم که امروزه مورد احترام است، در یک راهپیمایی باشکوه به ایزامال منتقل شد.

جشن‌های مذهبی و سفر پاپ

این صومعه میزبان جشن‌های بزرگی در تاریخ‌های 15 آگوست و 8 دسامبر است که ترکیبی از آیین‌های کاتولیک و سنت‌های مایا را به نمایش می‌گذارد. در آگوست 1993، پاپ ژان پل دوم از ایزامال بازدید کرد، مراسمی را برای جوامع بومی در آتریوم بزرگ برگزار نمود و یک تاج نقره‌ای به مجسمه «بانوی ما از ایزامال» هدیه داد. این بازدید نقش مهمی در شهرت جهانی رنگ زرد ایزامال داشت.

ایزامال: راز «شهر زرد»

در حالی که نظریه غالب، رنگ‌آمیزی یکپارچه شهر ایزامال به رنگ زرد و سفید را به بازدید پاپ ژان پل دوم در سال 1993 و ادای احترام به رنگ‌های پرچم واتیکان نسبت می‌دهد، شواهد تاریخی داستانی پیچیده‌تر را روایت می‌کنند.

دستور دولتی در دهه 1960

برخلاف تصور عمومی، شواهد نشان می‌دهد که این سنت دهه‌ها قبل از بازدید پاپ آغاز شده است. منابع تاریخی بیان می‌کنند که یکسان‌سازی رنگ شهر به دستور خورخه کارلوس گونزالس رودریگز، شهردار ایزامال در سال‌های 1959 تا 1961، انجام شد. هدف او از این دستور، حذف تابلوهای تبلیغاتی ناهمگون و ایجاد ظاهری یکپارچه برای زیباسازی شهر و جذب گردشگر بود. این اقدام در پی افول صنعت «هنکن» (Henequen) صورت گرفت که اقتصاد منطقه به آن وابسته بود. بنابراین، رنگ‌آمیزی یکپارچه یک تصمیم برنامه‌ریزی‌شده دولتی در اواسط قرن بیستم بوده است.

ریشه‌های فرهنگی و مذهبی انتخاب رنگ زرد

انتخاب رنگ زرد تصادفی نبود و عمیقاً در فرهنگ مایا ریشه دارد:

• بزرگداشت خدای خورشید: قوی‌ترین نظریه، رنگ زرد را به کینیچ کاک مو (Kinich Kak Mo)، خدای خورشید مایاها، پیوند می‌زند. ایزامال مرکز اصلی پرستش این ایزد بود و هرم عظیم شهر به او تقدیم شده بود. نام او به معنای «مکائوی آتشین با چهره خورشید» است و مایاها معتقد بودند او در نیمروز به شکل یک طوطی مکائو برای جمع‌آوری پیشکش‌ها فرود می‌آید.
• نماد ذرت مقدس: رنگ زرد همچنین نماد ذرت (Maize)، مقدس‌ترین و حیاتی‌ترین محصول برای مایاها، است. در اسطوره آفرینش مایاها، انسان‌ها از خمیر ذرت آفریده شده‌اند و این رنگ نماد زندگی و باروری است.

دلایل عملی و نقش بازدید پاپ

• دلایل کاربردی: رنگ‌های روشن مانند زرد با انعکاس نور خورشید به خنک ماندن ساختمان‌ها در آب و هوای گرم یوکاتان کمک می‌کنند. نظریه محلی دیگری نیز وجود دارد که این رنگ را دافع حشرات می‌داند، هرچند این ادعا از نظر علمی کمتر پشتیبانی می‌شود.
• نقش کاتالیزوری بازدید پاپ: بازدید پاپ ژان پل دوم در سال 1993 به عنوان یک کاتالیزور عمل کرد. این رویداد باعث شد که ساکنان با اشتیاق خانه‌های خود را مجدداً رنگ‌آمیزی کنند و سایه رنگ زرد در سراسر شهر یکدست و استاندارد شود. همخوانی این رنگ با پرچم واتیکان، باعث محبوبیت و تثبیت این نظریه شد، اما مبدأ اصلی آن نبود.

راهنمای بازدید: گشتی در صومعه امروز

بازدید از صومعه ایزامال تجربه‌ای به یاد ماندنی از تلاقی فرهنگ‌هاست. اگرچه تابلوهای اطلاعاتی کمیاب هستند، استفاده از راهنماهای محلی به شدت توصیه می‌شود.

• آتریوم (Atrium): اولین چیزی که توجه را جلب می‌کند، حیاط وسیع و محصور با 75 طاق است که فضایی آرام و چشمگیر برای قدم زدن فراهم می‌کند.
• کلیسای اصلی (Santuario de la Virgen de Izamal): بازدید از این کلیسا رایگان است. در داخل، محراب اصلی به سبک باروک با روکش طلا که در دهه 1940 ساخته شده، چشم‌ها را خیره می‌کند. مجسمه «بانوی ما از ایزامال» با تاج نقره‌ای اهدایی پاپ بر بالای این محراب قرار دارد. بقایای نقاشی‌های دیواری قرن شانزدهمی نیز در کنار ورودی قابل مشاهده است.
• موزه (Museo): در پشت کلیسا، یک موزه کوچک با هزینه ورودی اندک (حدود 5 پزو) قرار دارد. این موزه به یادبود بازدید پاپ ژان پل دوم اختصاص یافته و اشیاء و لباس‌های او را به نمایش می‌گذارد. همچنین هدایای نفیسی که زائران طی قرن‌ها به بانوی مقدس تقدیم کرده‌اند، مانند لباس‌های گلدوزی‌شده و جواهرات، در این بخش نگهداری می‌شود.
• نمازخانه‌های توقفی (Capillas Posas): در چهار گوشه آتریوم، چهار نمازخانه کوچک قرار دارند که در مراسم مذهبی نقش مهمی ایفا می‌کنند.
• نمازخانه بانوی ما (Camarín): مجسمه در نمازخانه کوچکی در پشت محراب اصلی قرار دارد. اگرچه دسترسی مستقیم به داخل آن ممکن است همیشه فراهم نباشد، اما موقعیت آن به گونه‌ای است که زائران می‌توانند احترام خود را ابراز کنند.

خلاصه

صومعه سن آنتونیو د پادوا در ایزامال مکزیک، یک بنای تاریخی و مذهبی برجسته و نمونه شاخصی از معماری «قلعه-صومعه» قرن شانزدهم است. این بنا که توسط معمار فرانسیسکن، فرای خوان د مریدا، طراحی و به دستور فرای دیگو د لاندا بر روی ویرانه‌های هرم اصلی مایاها، «پاپ هول چاک»، ساخته شده، نمادی از جایگزینی فرهنگ اسپانیایی بر تمدن مایا است. ویژگی شاخص آن، آتریوم عظیمش است که با 75 طاق احاطه شده و به عنوان دومین آتریوم بزرگ جهان شناخته می‌شود. این مجموعه میزبان تندیس معجزه‌آسای «بانوی ما از ایزامال»، قدیس حامی یوکاتان، است که تاریخچه‌ای غنی از معجزات دارد و مرکز برگزاری جشن‌های بزرگ مذهبی می‌باشد. مجسمه اصلی که توسط د لاندا سفارش داده شده بود در آتش‌سوزی سال 1829 از بین رفت و با مجسمه دوقلوی آن جایگزین شد.

رنگ زرد یکپارچه شهر ایزامال، که به آن لقب «شهر زرد» را داده، ریشه‌ای عمیق‌تر از نظریه محبوب بازدید پاپ ژان پل دوم در سال 1993 دارد. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این رنگ‌آمیزی در دهه 1960 به دستور شهردار وقت برای زیباسازی و توسعه گردشگری آغاز شد. انتخاب رنگ زرد به احتمال زیاد از میراث مایا الهام گرفته شده است: بزرگداشت خدای خورشید، کینیچ کاک مو، و اهمیت مقدس ذرت. بازدید پاپ به عنوان یک کاتالیزور عمل کرد و باعث تقویت و یکپارچگی این سنت شد. بازدید از کلیسا، موزه و محوطه آتریوم تجربه‌ای عمیق از تاریخ، هنر و معنویت این «شهر سه فرهنگ» را ارائه می‌دهد.